۳ نرخی شدن بنزین؛ مدیریت ناترازی یا افزایش تورم؟

محمد قره‌داغلی – در پی نشست مشترک ستاد تنظیم بازار و شورای‌عالی انرژی، دولت از اجرای طرح سه‌نرخی شدن قیمت بنزین خبر داد. به گزارش مناقصه‌مزایده، براساس اعلام رسمی سخنگوی دولت، این تصمیم با هدف مدیریت مصرف، کاهش قاچاق سوخت و تأمین منابع مالی برای توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل عمومی اتخاذ شده است. سخنگوی دولت، اعلام کرد: سهمیه‌های بنزین در دو سطح ۶۰ لیتر با نرخ ۱۵۰۰ تومان و ۱۰۰ لیتر با نرخ ۳۰۰۰ تومان بدون تغییر برقرار خواهد بود و مصرف بیش از این مقدار با قیمت بالاتری محاسبه می‌شود. او افزود: هنوز زمان دقیق اجرای این سیاست مشخص نشده و جزئیات تکمیلی متعاقباً اطلاع‌رسانی خواهد شد. به گفته مسئولان، این تغییر ساختار قیمتی می‌تواند به کاهش فشار بودجه‌ای ناشی از پرداخت یارانه حامل‌های انرژی و نیز عدالت‌بخشی بیشتر در توزیع یارانه‌ها کمک کند. در حالی‌که برخی کارشناسان اقتصادی از این تصمیم استقبال کرده و آن را گامی در جهت کنترل مصرف بنزین و کاهش قاچاق دانسته‌اند، گروهی دیگر نسبت به آثار تورمی و فشار احتمالی بر خانوارهای کم‌درآمد ابراز نگرانی کرده‌اند. دولت اما تأکید دارد؛ نظام چندنرخی موقتی بوده و پس از دوره‌ آزمایشی سه‌ماهه، براساس بازخوردهای اجتماعی و اقتصادی مورد ارزیابی قرار خواهد گرفت. هم‌اکنون مصرف روزانه بنزین در کشور حدود ۱۲۰ میلیون لیتر است که بخش قابل‌توجهی از آن در خودروهای شخصی انجام می‌شود. با اجرای این طرح، انتظار می‌رود میانگین مصرف روزانه بین ۱۰ تا ۱۵ درصد کاهش یابد. کارشناسان اقتصادی، چند عامل کلیدی را در شکل‌گیری وضعیت فعلی مؤثر می‌دانند که این موارد شامل افزایش مداوم مصرف داخلی به‌واسطه رشد تعداد خودرو‌‌ها و ضعف زیرساخت‌های حمل‌ونقل عمومی و کاهش سرمایه‌گذاری در پالایشگاه‌ها و تأخیر در طرح‌های توسعه‌ای و افزایش قاچاق سوخت به دلیل اختلاف شدید قیمت داخلی با کشور‌های همسایه می‌شود. در واقع کسری بودجه مزمن دولت و سهم بالای یارانه پنهان سوخت، که برآورد‌‌ها آن را بیش از ۱۰۰۰ هزار میلیارد تومان در سال نشان می‌دهد. مرتضی بهروزی‌فر؛ کارشناس انرژی در این باره، اظهار کرد: هرچند دولت افزایش قیمت بنزین را تکذیب کرده است، اما با توجه به پایان بودجه واردات بنزین، چنین طرحی ظاهراً در دستور کار قرار گرفته است. به گفته وی، مشخص نیست این نرخ سوم قرار است چه مشکلی را حل کند؛ آیا قرار است ناترازی بنزین را رفع کند یا صرفاً دولت را از فشار مالی نجات دهد، اما به نظر می‌رسد که دولت در این خصوص با تمام معایب آن مصمم است و حتی به آثار تورمی آن نیز اهمیت نمی‌دهد. بهروزی‌فر؛ با تأکید بر اینکه افزایش قیمت بنزین نمی‌تواند مشکل ناترازی را حل کند، گفت: دولت قادر نخواهد بود قیمت سوم بنزین را متناسب با نرخ فوب خلیج‌فارس تعیین کند و حتی اگر چنین افزایشی رخ دهد، باز هم ناترازی بنزین برطرف نخواهد شد. وی هشدار داد: افزایش قیمت بنزین فقط موجب تورم لجام‌گسیخته و افزایش شدید سطح عمومی قیمت‌ها خواهد شد. این اقدام نه مشکل دولت را حل می‌کند، نه ناترازی را از بین می‌برد و نه کسری بودجه را جبران خواهد کرد. بهروزی‌فر؛ با اشاره به ریشه‌های ساختاری مشکلات فعلی، گفت: ما سال‌‌ها پیش باید به فکر توسعه حمل‌ونقل عمومی، اصلاح ساختار خودروسازی و از رده خارج کردن خودرو‌های اسقاطی می‌بودیم. متأسفانه خودرو‌هایی که امروز به مردم فروخته می‌شود، کیفیتی پایین‌تر از قیمت جهانی دارند و در واقع زباله‌ای هستند که به‌عنوان خودرو عرضه می‌شوند. وی افزود: تا زمانی که جاده‌ها، شبکه ریلی، سیستم حمل‌ونقل عمومی و فناوری خودروسازی اصلاح نشود، افزایش قیمت بنزین هیچ نتیجه‌ای جز تورم ندارد. واردات خودرو‌های هیبریدی و برقی نیز باید تسهیل شود تا مردم بتوانند از گزینه‌های جایگزین استفاده کنند. این کارشناس انرژی، تصریح کرد: افزایش قیمت بنزین تنها باعث رشد تورم می‌شود. در واقع، درصد افزایش قیمتی که دولت از این محل کسب می‌کند، در برابر تورمی که به اقتصاد تحمیل خواهد شد، عملاً بی‌اثر است. دولت هرچه از این مسیر درآمد کسب کند، در قالب افزایش قیمت سایر کالا‌‌ها از دست خواهد داد. بهروزی‌فر؛ در پایان سخنان خود، تأکید کرد: افزایش قیمت بنزین بدون اصلاح ساختاری در صنعت خودروسازی، حمل‌ونقل عمومی و زیرساخت‌های انرژی، تنها موجب تورم و فشار مضاعف بر مردم خواهد شد. یعقوب زراعت‌کیش؛ کارشناس اقتصادی، با بیان اینکه « سه‌نرخی شدن بنزین یک کار علمی نیست»، تأکید کرد: با اصل افزایش قیمت بنزین موافقم، اما اجرای آن به شکل چندنرخی نتیجه‌ای جز افزایش مصرف و ایجاد اختلال در بازار نخواهد داشت. او در توضیح دلایل مخالفت خود، گفت: سیاست سه‌نرخی به‌طور طبیعی به شکل‌گیری بازار سیاه منجر می‌شود. وقتی بنزین با نرخ‌های ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومان عرضه شود، حتی افراد بدون خودرو نیز برای جلوگیری از سوخت شدن سهمیه، آن را به فروش می‌رسانند. همین موضوع به‌صورت روانی سطحی از مصرف ایجاد می‌کند که در نبود سهمیه اساساً شکل نمی‌گرفت. زراعت‌کیش؛ ادامه داد: قیمت‌های پایین‌تر، نوعی «الزام روانی» برای مصرف ایجاد می‌کنند؛ به‌طوری‌که پیش از اجرای طرح، یک پایه ثابت از مصرف در ذهن مردم شکل می‌گیرد. از سوی دیگر، گروهی از افراد که مصرفشان بیش از حد پایه است ناچارند بیش از آن مصرف کنند و همین باعث می‌شود مجموع مصرف کشور افزایش یابد. به باور او، اجرای این طرح نه‌تن‌ها مصرف را کاهش نمی‌دهد، بلکه مصرف کل بنزین را نسبت به وضعیت فعلی بالاتر خواهد برد. این کارشناس اقتصادی، راهکار پیشنهادی خود را چنین، توضیح داد: به‌جای سه‌نرخی کردن بنزین، بهتر است قیمت آن به‌طور یکپارچه و با نرخ میانگین حدود ۵۰۰۰ تومان عرضه شود و سهمیه‌ها حذف شوند. سپس هر سال متناسب با نرخ تورم، درصدی به قیمت اضافه شود تا هم از شوک قیمتی جلوگیری شود و هم مصرف کنترل شود. به گفته زراعت‌کیش؛ با توجه به کشش قیمتی تقاضای بنزین و شرایط تورمی کشور، تنها سیاست منطقی، بنزین تک‌نرخی در محدوده چهار تا پنج هزار تومان است؛ به‌گونه‌ای که در ابتدای هر سال قیمت آن به‌صورت تدریجی و براساس نرخ تورم تعدیل شود. او تأکید کرد هر سیاست دیگری نه‌تن‌ها مصرف را کاهش نمی‌دهد، بلکه موجب افزایش انتظارات تورمی نیز می‌شود. او افزود: حتی اگر نرخ سوم فقط برای مازاد مصرف تعیین شود، مردم همان نرخ را معیار تورمی تلقی می‌کنند و تصور عمومی این خواهد بود که «بنزین پنج هزار تومان شده است». همین ذهنیت تورمی، خود را در قیمت سایر کالا‌ها نشان می‌دهد و موجب افزایش قیمت‌ها از سوی تولیدکنندگان و فروشندگان می‌شود. زراعت‌کیش؛ همچنین خاطرنشان کرد: برای جلوگیری از آشفتگی و آثار تورمی، بهتر است فعلاً بنزین با نرخ ثابت ۴۵۰۰ تا ۵۰۰۰ تومان عرضه و سهمیه‌ها حذف شود و از سال آینده قیمت آن سالانه ۲۰ تا ۳۰ درصد افزایش یابد. به‌گفته او، هرچه اصلاح قیمت دیرتر انجام شود، اجرای آن سخت‌تر خواهد شد. او در پایان تأکید کرد: هر تغییر در قیمت بنزین باید همراه با اطلاع‌رسانی شفاف و اقناع افکار عمومی باشد. دولت باید برای مردم توضیح دهد که مصرف بالای سوخت چه پیامدهایی دارد، چگونه موجب قاچاق می‌شود و چرا کشور ناچار به واردات بنزین است؛ در حالی که منابع ارزی می‌تواند صرف سرمایه‌گذاری‌های تولیدی شود. زراعت‌کیش؛ افزود: اگر دولت مسیر اصلاح قیمت را درست طراحی و در رسانه‌ها به‌درستی تبیین کند، مردم آگاه و همراه ایران نیز، همچون گذشته از اصلاحات اقتصادی حمایت خواهند کرد.